Prawa oskarżonego w procesie karnym

Prawa oskarżonego w procesie karnym

Oskarżonym jest osoba, co do której został wniesiony akt oskarżenia lub w stosunku, do której został złożony wniosek o warunkowe umorzenie postępowania albo wniosek wskazany w art. 335 § 1 kodeksu postępowania karnego. Zanim jednak dana osoba uzyska status oskarżonego – w toku postępowania przygotowawczego - przysługuje jej status podejrzanego.

Podejrzanym jest bowiem osoba, w stosunku do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ewentualnie przystąpiono do jej przesłuchania w takim charakterze (jeżeli tego postanowienia uprzednio nie wydano). Jeżeli natomiast kodeks postępowania karnego posługuje się w swojej treści określeniem „oskarżony”, dane przepisy winny być w tym zakresie odpowiednio stosowane również do podejrzanego (co będzie miało miejsce także w toku niniejszego tekstu).

Jednym z podstawowych uprawnień oskarżonego jest to, że nie musi on „udowadniać” swojej niewinności czy też dostarczać dowodów, które byłby dla niego niekorzystne (choć ustawodawca nakłada na niego obowiązek poddania się pewnym czynnościom, w tym pewnego rodzaju badaniom ciała czy oględzinom). Oskarżony nie ma też obowiązku składania wyjaśnień w sprawie. Może więc przez całe postępowanie w ogóle nie wypowiedzieć się w zakresie zdarzenia wskazanego w zarzucanym mu czynie. Co do zasady, uprawnienia takiego nie mają natomiast przesłuchiwani w sprawie świadkowie.

W przeważającej części wypadków również uczestnictwo oskarżonego w rozprawie jest jego prawem, a nie obowiązkiem (ale nie np. gdy zostanie wezwany przez sąd do osobistego stawiennictwa). W toku całego postępowania, a więc już na etapie postępowania przygotowawczego, oskarżony może aktywnie uczestniczyć w jego przebiegu, m.in. składając wnioski dowodowe czy też biorąc udział w przeprowadzeniu dowodów (z pewnymi ograniczeniami właściwymi dla postępowania przygotowawczego).

Oskarżony nie musi też prowadzić swojej obrony samodzielnie – może w tym celu ustawić obrońcę lub obrońców (nie więcej niż trzech). Obrońca może zostać ustanowiony zarówno poprzez udzielenie mu upoważnienia do obrony w formie pisemnej lub też przez złożenie przez oskarżonego stosownego oświadcza do protokołu. Obrońcą takim może być na przykład adwokat prowadzący kancelaria rumia lub też radca prawny. Tak ustanowiony obrońca może podejmować tylko czynności na korzyść oskarżonego. W określonych przez ustawodawcę przypadkach obrońca taki może zostać przydzielony oskarżonemu z urzędu. Również w niektórych sytuacjach oskarżony nie tylko może, ale musi posiadać obrońcę (tzw. obrona obligatoryjna). Obrońca może również – tak jak oskarżony – zgłaszać wnioski dowodowe czy być obecny przy przeprowadzeniu czynności dowodowych. Nadto – w tej samej sprawie – kilku oskarżonych może posiadać jednego obrońcę, jeżeli tylko ich interesy w tym postępowaniu nie są wzajemnie sprzeczne.

Regułą jest też, że ustanowiony obrońca może działać w toku całego postępowania (chyba, że wyłącza to udzielone obrońcy upoważnienie do obrony). Powoduje to, że na przykład po wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji obrońca jest uprawniony do złożenia wniosku o uzasadnienie tego orzeczenia, a następnie do wniesienia apelacji od tak doręczonego mu wyroku. Następnie może też reprezentować oskarżonego przed sądem drugiej instancji, w toku postępowania odwoławczego.